ಚೆಂಗನ್ನಡ ಛಂದಸ್ - ೧
------------------

ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿಯ ಭರತೇಶವೈಭವದ ತುಣುಕುಗಳಲ್ಲಿ ಯಮಕ ಪ್ರಾಸ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸುನಿಲರು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಈ ನನ್ನ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯೆಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಸದ ಬಗೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ - ನೃತ್ಯದ ಪೂರಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಈ ಬರಹದ ಉದ್ದೇಶ. ಮೊದಲನೆಯ ಕಂತಿನಲ್ಲಿ ನಾಗವರ್ಮನ ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಎರಡನೆಯ ಕಂತಿನಲ್ಲಿ ಮತಂಗನ ಬೃಹದ್ದೇಶೀ ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಪರಿಚಯ ನೀಡುವ ಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸು, ಪ್ರಾಸ, ಯಮಕಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುವ ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ "ನಾಗವರ್ಮನ ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸು" ಕೂಡ ಒಂದು. ಈ ಹಳೆಯ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಟ್ಟು, ಆಂಗ್ಲ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ ಹಿರಿಮೆ ಕಿಟ್ಟೆಲ್ ಮಹಾಶಯನಿಗೆ ಸೇರಬೇಕು. ಈ ಗ್ರಂಥದ ಮೊದಲೆರಡು ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಮಾತ್ರ ನನಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಇನ್ನೂ ನಾಲ್ಕು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಿತ್ತೆಂದು ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ. ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ, ಪಿಂಗಳನ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಛಂದೋಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಗ್ರಂಥ ಇದೊಂದೇ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ತಿಳಿದವರು. ಇರಲಿ ಈಗ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬರೋಣ.

ಕಾವ್ಯವೆಂದರೆ ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಹೇಗಿರಬಾರದೆಂದು ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ. ಕಾವ್ಯಾದರ್ಶ, ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ವಿವರಿಸುವ ಈ ಕೃತಿಯ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯ ಸಂಜ್ಞಾಧ್ಯಾಯ - ಮಾತ್ರಾಗಣ, ಅಕ್ಷರಗಣ, ಯತಿ, ಪ್ರಾಸ, ೨೬ ಸಕ್ಕದ ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಸಮವೃತ್ತವಿವರಣಾಧ್ಯಾಯ ಕನ್ನಡ ಛಂದೋವೃತ್ತಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ’ವಚನ’ವೆಂಬ ಗದ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾಗವರ್ಮ ಹೀಗೆನ್ನುತ್ತಾ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ:

"ಅದೆಂತೆಂದೊಡೆ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಪ್ರಾಕೃತಮಪಭ್ರಂಶಂ ಪೈಶಾಚಿಕಮೆಂಬ ಮೂರುವರೆ ಭಾಷೆಗಳೊಳ್ ಪುಟ್ಟುವ ದ್ರವಿಡಾಂಧ್ರ-ಕರ್ಣಾಟಕಾದಿ-ಷಟ್ಪಂಚಾಷತ್-ಸರ್ವವಿಷಯ-ಭಾಷಾ-ಜಾತಿಗಳಕ್ಕುಂ. ಅಲ್ಲಿ ಸಮಮರ್ಧಸಮಂ
ವಿಷಮಮೆಂದು ವೃತ್ತಂ ಮೂರು ತೆರನಕ್ಕುಂ."

ಮೊದಲನೆಯ ಸಂಜ್ಞಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸಗಳನ್ನು ಮೂರು ಬಗೆಯವೆಂದು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ:
೧. ಅಕ್ಷರಗಳು
-----------
೧) ಹ್ರಸ್ವಸ್ವರಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಸವಾದರೆ - ಸಿಂಹ
೨)ದೀರ್ಘಸ್ವರಗಳಿಂದಾದರೆ - ಗಜ
೩)ಅನುಸ್ವಾರದಿಂದಾದರೆ - ವೃಷಭ
೪)ವ್ಯಂಜನದಿಂದಾದರೆ - ಶರಭ
೫)ವಿಸರ್ಗದಿಂದಾದರೆ - ಅಜ
೬)ದಡ್ಡಕ್ಕರ (ಒತ್ತಕ್ಷರ)ದಿಂದಾದರೆ - ಹಯ

೨.ಅಕ್ಷರ ಸಂಬಂಧ
--------------
ಪ್ರತಿಪಾದದ ಎರಡನೇ ಗುಣಿತಾಕ್ಕರವು
೧) ಒಂದೇ ಆದರೆ (ಹ್ರಸ್ವ-ದೀರ್ಘ ಯಾವುದಾದರೂ) - ವಿನುತಪ್ರಾಸ
೨) ಒಂದೇ ಅಕ್ಕರವಾಗಿ, ಅನುಸ್ವಾರಸಹಿತವಾದರೆ - ಶಾಂತಪ್ರಾಸ
೩) ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಂದೇ ವರ್ಗದ ಬೆಂಜನಗಳಾದರೆ - ವರ್ಗಪ್ರಾಸ
೪) ಶ-ಷ-ಸ ವರ್ಣಗಳಾಗಿದ್ದರೆ - ಸಮೀಪಪ್ರಾಸ
೫) ಒಂದೇ ಅಕ್ಕರದ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳಾದರೆ - ಅನುಗತಪ್ರಾಸ
೬) ಒಂದೇ ಅಕ್ಕರವಾಗಿ, ಅದೇ ಅಕ್ಕರವು ಪಾದಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನುಸ್ವಾರಸಹಿತವಾದರೆ - ಅಂತಪ್ರಾಸ

೩.ಅಕ್ಷರಸ್ಥಾನ
----------
{ಇವನ್ನೇ ಬಹುಶಃ ಸುನಿಲ, ಹಂಸಾನಂದಿಯವರು ಕೇಳಿದ್ದು}
೧) ಪ್ರತಿಪಾದದ ಎರಡು ಹಾಗೂ ಮೂರನೆಯ ಅಕ್ಕರಗಳು ಒಂದೇ ಆದರೆ (ಗುಣಿತಾಕ್ಷರ ಬದಲಾಗಬಹುದು) - ದ್ವಿಪ್ರಾಸ
೨) ಪ್ರತಿಪಾದದ ಎರಡು ಹಾಗೂ ಮೂರನೆಯ ಅಕ್ಕರಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿ, ಅದೇ ಪಾದದೊಳಗೆ (ಕೊನೆಯಲ್ಲಲ್ಲದೆ) ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿದರೆ - ದ್ವಂದ್ವಪ್ರಾಸ
೩) ಪ್ರತಿಪಾದದ ಎರಡು ಹಾಗೂ ಮೂರನೆಯ ಅಕ್ಕರಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿ, ಪಾದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅವೇ ಇದ್ದರೆ - ಆದ್ಯಂತಪ್ರಾಸ
೪) ಪ್ರತಿಪಾದದ ಎರಡು, ಮೂರು ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಕ್ಕರಗಳು ಒಂದೇ ಆದರೆ - ತ್ರಿಪ್ರಾಸ

ಈ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಉದಾಹರಣೆ ದೊರಕುವುದಾದರೂ, ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿಂಹಾದಿ ಷಟ್-ಪ್ರಾಸಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ನೋಡೋಣ:

ಸಿಂಹಪ್ರಾಸ: (ಹ್ರಸ್ವ)
---------
ಸಕಳ-ಕಳಾನಿಧಿ ನಿಕಟದೆ
ಸುಕರ ರಸ ಪ್ರಕಟ ಕಾವ್ಯಮೆಂಬಮೃತ-ಪಯೋ|
ಧಿ ಕರಂ ಪೆರ್ಚುಗುಮಲ್ಲದೆ
ಕುಕವಿ-ಬುಧ-ಪ್ರಭೃತಿಯಿದಿರೊಳೇಂ ಪೆರ್ಚುಗುಮೇ?||

ಗಜಪ್ರಾಸ: (ದೀರ್ಘ)
----------------
ಆರಾರೇಱರ್ ಶಾಸ್ತ್ರ-
ಶ್ರೀರೋಹಣಗಿರಿಯನಲ್ಲಿ ನವಕವಿತಾ-ಚಿಂ|
ತಾರತ್ನಂ ದೊರಗುಮೆ ತೇ
ಜೋರೂಪ ಕೃಪೆಯಿರದಂಗೆ ಧರಣೀ-ತಳದೊಳ್?||

ವೃಷಭಪ್ರಾಸ: (ಅನುಸ್ವಾರ)
--------------------
ಆ ನಂದನಮಂ, ವಿಜಿತ-ಮ
ಹಾನಂದನಮಂ, ನಿಜಾಂತರಾಳಾಶ್ರಿತ-ಲೋ|
ಕಾನಂದನಮಂ, ತೋಷಿತ
ಮಾ ನಂದನಮಂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲ್ ನಡೆ, ನೃಪತೀ! ||

ಶರಭಪ್ರಾಸ: (ವ್ಯಂಜನ)
------------------
ಬಾಯ್ವಿಡುತೆಯ್ದಿದ ಮಱಿಯಂ
ತಾಯ್ವಿಡಿ ನಡೆ ನೋಡಿ ಬಾಡಿ, ತಾಪಂ ಮೊದಲಿಂ |
ದೆಯ್ವಡಿ ನೆಗಳ್ದಿರೆ, ತೆಗೆದೇಂ
ಕೆಯ್ವಿಡಿದೂದಿದುದೊ ಸೋಷ್ಣಜಲಮಂ ಬಸುಱಿಂ?||

ಅಜಪ್ರಾಸ : (ವಿಸರ್ಗ)
-----------------
ನೀಂ ನಿಃಶಂಕೆಯನೀ! ದೇ
ವಾ ನಿಃಶರಣ-ಜನರಿಂಗೆ ಶರಣಾಗೀಗಳ್!|
ಕೇಳ್, ನಿಃಶಮಮಂ ಪರಿಹರಿ
ಸೀ ನಿಃಶಾಪ-ಪ್ರಸಾದಮಂ, ಕರುಣಾತ್ಮಾ!||

ಹಯಪ್ರಾಸ: (ದಡ್ಡಕ್ಕರ)
------------------
ಮಲ್ಲಿಗೆ ಮಾಮರದೆಳೆ-ದಳಿ
ರಲ್ಲಿ ಮುಗುಳ್ತಡಱಿ, ಮುಗುಳ್ಗಳೆಸೆದವು ಸಂಧ್ಯಾ-|
ಸಲ್ಲಲಿತ ತಾರಕಾಳಿಯೊ
ಲಲ್ಲಿಳಿವಾಱಡಿಗಳಿಳಿವ ತಮಮೆನಿಸಿರ್ಕುಂ ||

ನಾಗವರ್ಮನ ಈ ಗ್ರಂಥ ನಿಮಗೆ ಸಿಕ್ಕರೆ, ತಪ್ಪದೆ ಓದಿ ನಲಿಯಿರಿ!

ಸಂಪದದೊಳಕ್ಕರೆಯಿಟ್ಟೋದುವ
ಇಂಪಿನ ಕನ್ನಡದ ಮಳೆಯ ಕಾಯ್ವ
ಸಿಂಪಿಗಳೊಳಗಿಹ ಮುತ್ತುಗಳಿಗೀಗ
ತಂಪೀಯ್ವ ಸ್ವಾತಿಯ ಹನಿಗರೆದು!

ನಿಮ್ಮವ
ಬೆನಕ

(ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ : ಮತಂಗಮುನಿಯ ಬೃಹದ್ದೇಶೀ)