ಬಸವಣ್ಣನವರು ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು .ಅಂದಿನ ಇಡೀ ಸಮಾಜ ಗೊಂದಲಗಳ ಗೂಡಾಗಿತ್ತು .ಚಾಲುಕ್ಯ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಇಂತಹ ಪ್ರಬಲರು ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು . ಕದಂಬರು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿ ಬಹಳ ಕಾಲವೇ ಆಗಿತ್ತು . ಕರ್ನಾಟಕದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿಯೂ ಗಂಗರು, ಹೊಯ್ಸಳರು ತಮ್ಮ ಸುವರ್ಣ ಯುಗಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ , ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದರು .ಎಲ್ಲೆಯಿಯೂ ಮಾಂಡಳಿಕರ , ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಆಡಳಿತಗಳು ತಲೆಯೆತ್ತುತ್ತಿದ್ದವು .ಜನರಿಗೆ ಒಂದು ದೃಢವಾದ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕತ್ವವೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿತ್ತು .ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗತೊಡಗಿತ್ತು .

ಇಂತಹ ಸಮಯದ ದುರುಪಯೋಗವನ್ನು , ಸಮಾಜದ ಬಲಾಢ್ಯ ಶಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವ ವಿರೋಧಿಗಳು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು . ಸಾಮಾನ್ಯರ ಕಾರ್ಪಣ್ಯಮಯ ಬದುಕು ಬದುಕಲಾರದಷ್ಟೇ ಅಸಹನೀಯವಾಗಿತ್ತು .

ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವ ಸಹಜವಾದ ಮಾರ್ದವ ಗುಣ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಚಿಂತನೆಗಳಿಂದ ; ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ನಡೆಸಿದ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ, ತಲುಪಿದ ತಾರ್ಕಿಕ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗದ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಡ್ಡಿ, ಫಲಾಫಲಗಳನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿತ್ತು .

ತಾವು ಓದಿದ , ತಿಳಿದ ಆದರ್ಶಗಳಿಗೂ , ಎದುರಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನಕ್ಕೂ , ಅರ್ಥಾರ್ಥ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದುದು ಅವರನ್ನುಚಿಂತೆಗೀಡುಮಾಡಿತ್ತು . ಸಮಾಜ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕುರೂಪದ ಮುಖಗಳನ್ನೂ ,ಯಾವ ಎಗ್ಗೂ ಇಲ್ಲದೆ ,ಎಲ್ಲ ರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆ ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು .

ಬಸವಣ್ಣನವರ ಎದುರಿಗಿದ್ದ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆ ಅನ್ನವಾಗಿತ್ತು .ಜಾತಿಯ ಕಾರಣಗಳಿಂದ , ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ,ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅನು ದಿನವೂ ಬೇಕಾದ ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಅನೇಕ ಸಮಾಜಗಳು ವಂಚಿತವಾಗಿದ್ದವು .ಬಡಕಲು ಶರೀರದ ಆಸೆಯ ನೋಟವನ್ನು ಬೀರುತ್ತಿದ್ದ , ಗುಳಿ ಬಿದ್ದ ಕಣ್ಣುಗಳ ,ಅಸಹಾಯಕ ಮುಖಗಳು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚೊತ್ತಿ, ಯಾತನೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು .

ಛಿನ್ನವಿಛ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಒಡೆದು ಹೋಗಿರುವ , ಅಸಮಾನತೆಗಳಿಂದ ನೆಲ ಕಚ್ಚಿರುವ , ಈ ಇಡೀ ಸಮಾಜವನ್ನು ಒಂದು ಬಂಧಕ ಶಕ್ತಿಯ ಕೆಳಗೆ ಒಂದುಗೂಡಿಸಬೇಕಾದುದು ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿತು .

ಜನರು ದೇಹ ದಂಡಿಸಿ ದುಡಿಯುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ , ಗೌರಪೂರ್ಣ ಪ್ರತಿಫಲ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗಲೇಬೇಕು . ಮಾನವಂತ ಬದುಕು ಎಲ್ಲರ ಹಕ್ಕು . ಬರಿಯ ಉನ್ನತ ಸ್ತರದಲ್ಲಿರುವವರ ಹೊಟ್ಟೆ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಸಮಾಜದ ದುಡಿಮೆ ವಿನಿಯೋಗವಾಗಕೂಡದು . ಸಮಾಜದ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ , ಅದರ ನಾಯಕ ಹೇಗೆ ಒಡೆಯನೋ , ಹಾಗೆಯೇ ಬೀದಿ ಗುಡಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯನೂ ಅಷ್ಟೇ ಒಡೆಯ . ಈ ರೀತಿಯ ಅವರ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಕಾಯಕ ತತ್ವದ ರೂಪ ರೇಷೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದವು .

ಜನರ ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯ ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನೂ , ಸಮಾಜದಿಂದ ನಿರ್ಮೂಲಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು . ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಡೀ ಸಮಾಜದ ಚಿಂತನೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸ ಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಎದುರಾಗಿತ್ತು . ಈ ರೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಜನರಿಂದ ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಬೆಂಬಲವೂ ದೊರೆಯತೊಡಗಿತು .

ಇದೆಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳು ಸರಿಯೇ ಸರಿ . ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಕೇವಲ ಯಂತ್ರವಲ್ಲ ; ಅವನು ಮನೋಜೀವಿ .ಮನಸ್ಸು , ಭಾವಗಳು ಮಿಶ್ರಣಗೊಂಡ ಮಾನಸಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ , ಅವನು ಹೊಸದನ್ನು ದರ್ಶಿಸಬಲ್ಲ: ಕಲ್ಪಿಸಬಲ್ಲ .ಈ ವಿಚಿತ್ರ ಜೀವಿಗೆ ಬರಿಯ ಹೊಟ್ಟೆ, ಬಟ್ಟೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇತರ ಅಗತ್ಯಗಳೂ ಇವೆ .

ಬರಿಯ ಭೌತಿಕ ಸಾಧನಗಳ ಲಭ್ಯತೆ , ಕೇವಲ ಮರಳುಗಾಡಿನ ಪಯಣ , ನಿರಂತರ ಏಕತಾನತೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಬಲ್ಲ ಅಪಾಯದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು .ಬರಿಯ ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ನಿರಂತರ ಗೀಳು ,ಅದು ಹುಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸನವಾಗಬಹುದು .

ಜಗತ್ತಿನ ಲಭ್ಯತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಪಾಲುದಾರರೋ ? ಹಾಗೆಯೇ ಅವರವರ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಸಂತೈಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಕ್ಕೂ ಸಹ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೆ .ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗುಡಿಯ ಪೂಜಾರಿ, ಪುರೋಹಿತನ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ .ಅವರವರು ಪಡೆಯುವ ಭೌತಿಕ ಸುಖ ಸಾಧನಗಳು ಹೇಗೆ ಅವರವರ ಸ್ವಂತದ ಅನುರಕ್ತಿಗಳೋ , ಹಾಗೆಯೇ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅನುಭೂತಿಗಳೂ ಸಹ ,ಅವರವರ ಆತ್ಮಿಕ ಅನುಸಂಧಾನಗಳು ; ಮನುಷ್ಯನ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಹಸಿವಿನಂತೆಯೇ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಸಿವೂ ಸಹ ವೈಯುಕ್ತಿಕವಾದುದು ವಾದುದು .

ಆರ್ಥಿಕ ದಾಸ್ಯದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ದಾಸ್ಯದಿಂದಲೂ ಮಾನವನ ಬಿಡುಗಡೆ ಆಗಬೇಕು .ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಸಾಧಿಸುವುದರಿಂದ , ಈ ಎರಡರಿಂದಲೂ ವಂಚಿತರಾದ ಜನರನ್ನು ಸಮಾಜದ ಒಟ್ಟು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದುಗೂಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ , ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ , ಅಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಗಾಧ ಕಲ್ಪಕ ಶಕ್ತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ಪಡೆಯಲು ಆಧ್ಯಾತ್ಮವೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ ಅಂಶ , ಎಂಬುದನ್ನು ಮನಗಂಡಿದ್ದ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯನ್ನು ಅರಸುತ್ತಿದ್ದರು .