ತುಂಬಾ ದಿನಗಳಿಂದ ಬರೆಯಬೇಕು ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಧಾರ ಸಮೇತನಾಗಿ ವಾದ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ ಸುಮ್ಮನಾಗಿದ್ದೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ವಿದ್ವಾಂಸರುಗಳು ಮುಗಿಬೀಳುತ್ತಾರೆ ನೋಡಿ . ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ,ವೆಂಕಟೇಶರು ದೊಡ್ಡವರು ಮಾಡಿದ್ದೆಲ್ಲಾ, ಎಷ್ಟು ಸರಿ ? ಅದನ್ನು ನಾವು ಏಕೆ ವೈಭವೀಕರಿಸಬೇಕು ? ಎಂಬು ತೂಕದ ಪ್ರಶೆಯನ್ನು ಹಾಕಿ ನನ್ನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನೂರ್ಮಡಿಗೊಳಿಸಿದರು. ಸರಿ, ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೇ ಮುನ್ನುಗ್ಗೋಣ ಅಂತ ಈ ಲೇಖನ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅಂದ ಹಾಗೆ, ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಸರಳವಾಗಿ ಬರೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಮಾತಿನ ವರಸೆಗೆ ಇಂಗ್ಲೀಷನ್ನೂ ಬಳಸಿದ್ದೇನೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ತಪ್ಪುಗಳಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅರ್ಥವಾಗದಿದ್ದರೆ ಗೊಂದಲಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿರಿ. ಈ ಲೇಖನ ಒಂದು ರೀತಿ ಪವನಜರು "ನಾನು ಅನಂತಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲವಲ್ಲ..ಆದ್ದರಿಂದ.." ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆಯೇ, ಈ ಪಾಮರನ ಮಾತುಗಳೂ ಆಗುತ್ತದೆಯೋ ಏನೋ ಎಂಬು ಗುಮಾನಿ ನನ್ನದು.

ನಾನು ಒಬ್ಬ ಕನ್ನಡ(ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತ) ವಿದ್ವಾಂಸನಲ್ಲದ ಕಾರಣವೋ ಏನೋ, ಕನ್ನಡದ ಏತ್ವಗಳು ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಭಾಗವಹಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ಇರಲಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಒತ್ತಟ್ಟಿಗಿಡೋಣ. ಇಷ್ಟವಾದವರು ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲವಾ "ನಾವು ಬಳಸುವ ಕನ್ನಡವೇ ಪರಮ ಪಾವನ ಪರಿಶುದ್ಧ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ (uff, Heavvvy ಶೆಖೆಯಿದು) ಕನ್ನಡವೆಂದು ಬಡಬಡಾಯಿಸುವ ಪಂಡಿತರಾದರೆ ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತಾರೆ" ಎಂದು ನನಗೆ ನಾನೇ ಸಮಾಧಾನ ಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಮ್ಮನಾದೆ.

ಕಳೆದ ವರ್ಷ, ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ಋವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕೇ ಬೇಡವೇ ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ಚರ್ಚೆಗೆ ತಂದಾಗ, "ಕನ್ನಡ ವಿದ್ವಾಂಸರು" ಮುಖ್ಯವಾಗಿ "ಸಂಸ್ಕೃತದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯುಳ್ಳ ಕನ್ನಡ ವಿದ್ವಾಂಸರುಗಳಾಡಿದ" ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಬೇಸರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅದರಲ್ಲೂ ಶಂಕರಭಟ್ಟರನ್ನು ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಚಂಕರಪಟ್ಟ, ಭಯಂಕರ ಭಟ್ಟ ಅಲ್ಲ ಪಯಂಕರ ಪಟ್ಟ ಎಂದು ಹೀಯಾಳಿಸಿದ, ಅನೇಕಾನೇಕ ಬಿರುದಾಂಕಿತ ಪಂಡಿತರೂ ನಮ್ಮ ನಡುವೆ ಇದ್ದಾರೆನ್ನುವುದು ತಿಳಿದಾಗ ತುಂಬಾ ನಾಚಿಗ್ಗೇಡು ಎನಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಂದ ಹಾಗೆ, ಈ ಲೇಖನದ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಋ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಋವನ್ನು ಕೈಬಿಡಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯ ಅಂಶಗಳಿವೆಯೋ, ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒಳ್ಳೆಯ ಆಶಯಗಳು ಕೈಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಋ ಕೈಬಿಡಬಾರದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಿಗುವ ಒಂದು ಕಾರಣ, ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಳಸಿರುವ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು. ಆದರೆ, ಈ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಂಡಿತರ ಸ್ವಹಿತಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಮೋಸವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಆಧಾರ ಸಮೇತ ತೋರಿಸಿಕೊಡುವುದೇ ಈ ಲೇಖನದ ಉದ್ದೇಶ.

ಕನ್ನಡದ ಏತ್ವಗಳು ಎಳೆಯನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಓದಿ ನೋಡಿ. Bank, Cat, Bat ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಏತ್ವವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಏತ್ವ ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ ಹೇಳಬಲ್ಲಿರಾ ?
ಗಮನಿಸಿ ನೋಡಿದಾಗ, ಅದು ಸ್ವರದ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆಯೆಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾವುಗಳು ಇಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್, ಕ್ಯಾಟ್, ಬ್ಯಾಟ್ ಎಂಬುದಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ . ಅಂದರೆ ಒಂದು ಸ್ವರಕ್ಕೆ ವ್ಯಂಜನದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದೇವೆ(ಅಥವಾ ನೀಡಿಸಿದ್ದಾರೆ) ಎಂದಾಯಿತು. ಸಂಸ್ಕೃತದ ವಿಚಾರ ಬಂದಾಗ, ಸ್ವರ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಜನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇಷ್ಟು ಆಸ್ಥೆ(ಬಹಳ heavy word ಇದು) ವಹಿಸುವ ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡದ ವಿದ್ವಾಂಸರು (ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಂತಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಹಿನ್ನೆಲೆಯುಳ್ಳ ಕನ್ನಡ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಎಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು) ಇಂಗ್ಲೀಷಿನ ಈ ಸ್ವರದ ಬಗ್ಗೆ ಏಕೆ ಚಿಂತಿಸಲಿಲ್ಲ ? ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆ.

ಅಲ್ಲ, ಋಕಾರವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಕನ್ನಡ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೀಷಿನ ಒಂದು ಸ್ವರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನವನ್ನು ಬಳಸುವುದು ತಪ್ಪೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ ?

ಋ ವನ್ನು ರು ಆಗಿ ಬರೆಯೋಣ ಎಂದಾಗ ಛಂದಸ್ಸು ಕೆಡುತ್ತೆ, ಬರೆಯುವುದು ತಪ್ಪು ಎಂದು ಹೇಳುವ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ, Bank ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕು ಎಂದು ಬರೆದಾಗ ಛಂದಸ್ಸು ಕೆಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಹೊಳೆಯುವುದಿಲ್ಲವೇ ?

ಉದಾ:
ಪಿತೃ - ಇದರ ಛಂದಸ್ಸು ರೂಪವನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳೋಣ. ಇಲ್ಲಿರುವುದು ಎರಡು ಲಘು(೧, ೧).
ಇದನ್ನೇ ಪಿತ್ರು ಎಂದು ಬರೆದಾಗ - ಛಂದಸ್ಸು ಒಂದು ಗುರು, ಒಂದು ಲಘು ಆಗುತ್ತದೆ. ( _, ೧).

ಹಾಗಾಗಿ ಋವನ್ನು ಬಳಸಿ ಬರೆದಿರುವ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರು ಆಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿದರೆ, ಛಂದಸ್ಸು ಕೆಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕನ್ನಡ (again ಸಂ.ಹಿ.ಕ.ವಿ.) ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಂಬೋಣ.

ಸರಿ, ಮೂಲ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬರೋಣ. ಕನ್ನಡದ ಈಗಿನ ಕವಿಯೊಬ್ಬ Bat ಎಂಬುದನ್ನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಬೇಕು ಎಂದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ, ಆಗ ಅವನು ಬರೆಯುವ ಕಾವ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ(ಯಪ್ಪಾ, ಸಖತ್ ಹೆವ್ವಿ ಇದು ) ಕಾವ್ಯವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅನ್ಯದೇಶ್ಯ ಅಲ್ಲ ಅನ್ಯಖಂಡೀಯ (ಹಾಗೆಂದರೇನು ?) ) ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ?). ಇವರುಗಳು ನಾಕುತಂತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಒಳಿತು.

ಸರಿ Bat ಎಂಬುದರ ಕೆಲವು ಬಳಕೆಗಳನ್ನು ನೋಡೋಣ.

ಉದಾ:
ತೂರಿಬನ್ದಬ್ಯಾಟು - (ಗುರು, ಲಘು, ಗುರು, ಗುರು, ಗುರು, ಲಘು) - ಇದು ಈಗಿನ ಪ್ರಯೋಗ.

ಆದರೆ ನಿಜವಾದದ್ದು,
ತೂರಿಬನ್ದಬಟು)
(ಗುರು, ಲಘು, ಗುರು, ಲಘು, ಲಘು(ಅಥವಾ ಗುರುಕೂಡ ಆಗಬಹುದು), ಲಘು)

ಬ + ಒಂದು ಸ್ವರ + ಟ್ + ಉ = ಬಟು

ಆದರೆ ಇಂಗ್ಲೀಷಿನ ಸ್ವರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ವ್ಯಂಜನವನ್ನು ಬಳಸುವಂತೆ ಮಾಡಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪಂಡಿತರು ಇದಕ್ಕೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲರು ?

ಹಿಂದೆ ಕನ್ನಡ ಪಂಡಿತರು(ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಮ್ಮ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿರಲಿ) ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಋ, ೠ, ಲೃ, ಲೄ(ಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ೠ, ಲೃ, ಲೄ ಸತ್ತು ಹೋಯಿತು)ಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು, ಆದರೆ ಈಗ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಬೇಕಿರುವ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸ್ವರಗಳು ಮಾತ್ರ ಇವರಿಗೆ ಬೇಡವಾಗಿದೆ ? ಇದು ಸ್ವಹಿತಾಸಕ್ತಿಯಲ್ಲವೇ ? ಮನೆ ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ, ನಮ್ಮ ತಮ್ಮ, ತಂಗಿಯರಿಗೆ ಋ, ೠಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಡುತ್ತಾ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಮೊದಲ ದಿನದಿಂದಲೇ ಕಷ್ಟಮಾಡುವುದು ಏಕೆ ? ಇಂಗ್ಲೀಷಿನ ಸ್ವರ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಏಕೆ ಬೇಡ ?

ಈಗ ಕನ್ನಡಜನಕ್ಕೆ ಬೇಕಿರುವ ಇಂಗ್ಲೀಷಿನ ಹೊಸ ಸ್ವರ (ಏತ್ವ), ಕನ್ನಡ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಬೇಡವಾದರೆ, ಈಗ ಕನ್ನಡಜನಕ್ಕೆ ಬೇಡವಾಗಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸ್ವರವೂ (ಋ) ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಬೇಡವಾಗಬೇಕು ಅಲ್ಲವೇ ?

ಇಂಗ್ಲೀಷಿಗೊಂದು ನ್ಯಾಯ, ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೊಂದು ನ್ಯಾಯವೇಕೆ ?. ಬಹುಶಃ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಕಲಿತವರು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಯ ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರುಗಳನ್ನು ಕಾಡಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಈಗ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆಯೂ, ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಪ್ರಬಂಧಗಳು ಮಂಡನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಂದಹಾಗೆ, ಗೆಳೆಯರೇ, ದಯವಿಟ್ಟು(for heaven sake ಅಂತಾರಲ್ಲ ಹಾಗೆ), ಈ ಲೇಖನದ ಮೂಲಕ ಋವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು, ಅಥವಾ ನಾನೇನೋ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದ ಹೊಸ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊರಗೆಡಹಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಸಾರುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹೊಸ ಸ್ವರದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕುರಿತ ಅಷ್ಟು ತೀವ್ರತೆಯೂ ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬೇಡ, ಬ್ಯಾಡ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಪ್ರಯೋಗಗಳೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಲೇಖನದ ಮೂಲಕವಾದರೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಮೋಸವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸರಳವಾಗಿ ತೋರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಅಷ್ಟೇ.

Bank ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕು ಎಂದು ಬರೆದರೂ ಅಥವಾ ಬ<ಹೊಸತೊಂದು ಸ್ವರ)ಂಕ್ ಎಂದು ಬರೆದರೂ Bank, Bank ಆಗಿಯೇ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಸ್ವರ ಬಂತು ಎಂತಲೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ. ಈಗಿರುವ ಐ.ಟಿ. ಕಂಪೆನಿಗಳು ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ(ಉದಾ, ಫಾಂಟು, ಫಾಂಟ್ ರೂಲ್ಸು) ಇದನ್ನು ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಳವಡಿಸುತ್ತಾರೆ ? ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಿಗುವ ಉತ್ತರ ನಿಜಕ್ಕೂ ಕಳವಳಕಾರಿ. ಎಷ್ಟಾದರೂ ಅನೇಕ ಕಂಪೆನಿಗಳಿಗೆ ಕನ್ನಡಿಗರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೇಕೇ ಹೊರತು ಕನ್ನಡಿಗರಾಗಲೀ, ಕನ್ನಡವಾಗಲೀ ಬೇಡ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ನನಗೆ ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡದ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಚೆನ್ನಾಗಿರಬೇಕು, ಕನ್ನಡ ಆದಷ್ಟೂ ಸಂಸ್ಕೃತಮಯವಾಗಬೇಕು, ಆದಷ್ಟೂ ಸಂಸ್ಕೃತಮಯವಾಗಿ, ದಿವ್ಯ ಕನ್ನಡವಾಗಿ, ದ್ಯುದೀವ್ಯದ್ಭುರ ಕನ್ನಡವಾಗಿ(ದ್ಯುದೀವ್ಯದ್ಭುರ ಹಾಗೆಂದರೇನು, ಹೆಚ್ಚು ತಲೆಕೆರೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ, ಸಂ.ಹಿ.ಕನ್.ಪಂರನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ ), ನಂತರ ದೇವಭಾಷೆಯಾಗಿ, ಬದುಕಿನ ಸಾರ್ಥಕ ಪಥದಲ್ಲಿ ನಡೆದು, ಕೊನೆಗೆ ಸತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು(ಹೌದು, ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ತಾನೇ ಸ್ವರ್ಗ ) ಸೇರಿ, ದೇವರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ , ಭಗವನ್ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬ hidden agenda ಏನಾದರೂ ಇದೆಯೇ ? ಎಂಬ ಅನುಮಾನ ನನ್ನದು. ?)

ಅಂದ ಹಾಗೆ, ಇಲ್ಲೊಬ್ಬ ಅಂಬಿಗ ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೂಗು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಹೊರಡಬೇಕಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ಸಿಗೋಣ.